षोडश संस्काराः
जीवनस्य षोडश चरण
गर्भाधानात् अन्त्येष्टिपर्यन्तं – स्मृतिगृहपरम्परायाः सामान्यपरिचयः। भारते गृहे वा विदेशे वा, प्रथमं अर्थं अवगच्छ, विधिं स्वकुलेन सह मेलयितुम्।
- ०१ गर्भधारण बालस्य इच्छां संयमदायित्वयोः सह सम्बद्धं कर्तुं प्रथमः संस्कारः।
- ०२ पुमसवन गर्भधारणस्य आरम्भे मातुः बालकस्य च आरोग्यस्य संस्कारः।
- ०३ सीमन्तोन्नयन गर्भस्य उत्तरार्धे मातुः मनः सुखी निर्भयः च स्थापयितुं। संस्कार।
- ०४ जातकर्म जन्मनः तत्क्षणं नवजातस्य स्वागतस्य संस्कारः।
- ०५ नामकरण नाम प्रथमं दानं यत् गोत्रं शिशुं ददाति।
- ०६ निशक्रमण शिशुः प्रथमवारं सूर्यं बाह्यलोकं च पश्यति।
- ०७ अन्नप्रकाश दुग्धात् कुल थालीपर्यन्तं प्रथमः विरामः।
- ०८ चूर्णीकरणम् प्रथमं टोन्यूर् – पुरातनं त्यक्त्वा नूतनं आरभ्यत इति लक्षणम्।
- ०९ कर्णभेदनम् कर्णभेदनम्—अलंकारस्य आरोग्यस्य च युगपुरातनः परम्परा।
- १० शिक्षायाः आरम्भः विद्यादेव्याः पुरतः प्रथमं अक्षरम्।
- ११ उपनयन पवित्रसूत्रस्य गुरुस्य च समीपगमनस्य दीक्षा - गोत्रेषु यत्र एषा परम्परा।
- १२ वेदरम्भ वेदस्य अध्ययनस्य आरम्भः अथवा स्वस्य शाखायाः मुख्यग्रन्थः।
- १३ केशांत प्रथमदाढ्यस्य क्षौरम् - यौवनस्य दहलीजम्।
- १४ समवर्तन। अध्ययनात् गृहं प्रत्यागत्य—स्नातकसंस्कारः।
- १५ पाणिग्रहणम् द्वौ कुलौ, अग्निसाक्षी च, एकत्र लसितुं संकल्पः च।
- १६ अन्त्येष्टि अन्तिमयात्रा – शरीरस्य दाहसंस्कारः परिवारस्य आश्रयः च।
एतत् सामान्यपरिचयम् । क्रमः, सामग्रीः, मुहूर्तं च कुलप्रदेशशाखानुसारं भिद्यते । भवतः पुरोहितं भवतः संस्कारं च अन्तिमं मन्यताम्।